"Wejrzeć w świat, w życie bieżące"

Rewolucja 1905 roku była wydarzeniem kluczowym dla polskiego ruchu ludowego na terenach zaboru rosyjskiego, w którym od upadku Powstania Styczniowego panował brak swobód politycznych. Janusz Gmitruk w tekście "Geneza powstania ruchu ludowego i miejsce Siewby w dorobku prasowym ludowców przed I wojną światową" pisze o rewolucyjnym ożywieniu na wsi:

Bunt chłopski w Żarnikach

Rok 1906, trwa masowy zryw chłopów przeciwko wyzyskowi. 19 czerwca obszarniczka Anna Świeżawska pisze do naczelnika powiatu tomaszowskiego, Szalimowa, prosząc o ochronę przed rewoltą. Bandy chłopskie odganiają od pracy łamistrajków i pracowników przywiezionych z miast:

[...] Dziś rano sprowadziłam z Czeplina 13 kosarzy. Kilkudziesięciu włościan żarnickich przyszło z pałkami i pomimo moich osobistych przedstawień odpędzili ich od roboty i uprzedzili, żeby się więcej nie ważyli przychodzić, bo im głowy porozbijają. W południe dziś znowu ta sama banda ludzi żarnickich spędziła od roboty na burakach czeladź [...]

Wobec takich gwałtów ze strony miejscowej ludności, dalsze prowadzenie gospodarstwa i płacenie podatków jest niemożliwe [...] Moje osobiste bezpieczeństwo byłoby narażone, gdyby przywódcy takiego gwałtu nie byli ukarani, o co jedynie proszę.

"Niech żyje świadomość i jedność ludowa!"

„Własnymi siłami zabieramy się do pracy, bo czas już wielki, aby chłop polski zamiast to temu, to tamtemu się przypochlebiać […] wziął się sam do czynu, jak sam staje do pługa, jak sam staje do siewu” - czytamy w odezwie pierwszego ruchu politycznego chłopów w Królestwie Polskim, Polskiego Związku Ludowego - „Jak sam orzesz i zasiewasz, chłopie, swój zagon ojcowy – tak zaorz i zasiej swoje życie gromadzkie, społeczne i narodowe. Stań się obywatelem […] otwórz swe oczy nie tylko na wieś, w której mieszkasz, ale szerzej, jak najszerzej” - pisali przedstawiciele założonego w 1904 r. radykalnego i niezależnego ruchu włościańskiego. Oto dalsze fragmenty odezwy:

Wójt Woliński z gminy Konopnica ogłasza w lutym 1906 r.:

"Na zasadzie rozporządzenia wyższej władzy wójt gminy Konopnica niniejszym podaje do powszechnej wiadomości gospodarzy gminy i służby dworskiej, że trzymanie bez pozwolenia władzy broni palnej, kos wyprostowanych itp. surowo jest wzbronione pod karą więzienia do 3 miesięcy lub pieniężnej do 3000 rubli, strajki zaś rolne przez służbę dworską i inne osoby, a także na wsiach i koloniach będą tłumione przez wojska bez żadnego uwzględnienia, z użyciem broni palnej i siecznej."

"Pierwsza awantura o szkołę polską"

Ze wspomnień Teofila Kurczaka, działacza ludowego - początek walki o polską szkołę na wsi:

"Załamanie się Rosjan i oddanie miasta Port-Artur spowodowało przegraną Rosji, a z tym oddech dla Polaków [Rosja walczyła wówczas z Japonią]. Rok 1905 zarysował się wielkimi zmianami. Walka o polski język w szkole, gminie i we wszelkiej administracji – oto żądania Polaków.

Ożywienie polityczne chłopów - Polski Związek Ludowy

"Na skutek narastania ruchu rewolucyjnego w 1904 r. w Królestwie Polskim nastąpiło ożywienie polityczne chłopów. Jesienią 1904 r. chłopi żądali przywrócenia języka polskiego w szkole i gminie oraz odmawiali płacenia podatków. Pod wpływem tych wydarzeń grupa działaczy dawnego Koła Oświaty Ludowej ze Stefanem Julianem Brzezińskim, Wacławem Piotrowskim, Zygmuntem Nowickim, Ludwikiem Sudą, Karolem Klimkiem wraz z kilkoma wtajemniczonymi chłopami dnia 18.XI.1904 r. założyła tajną organizację pod nazwą Polski Związek Ludowy (PZL).

"Do wszystkich robotników i robotnic rolnych na całej ziemi polskiej"

Podajemy przykład jednej z odezw Wydziału Wiejskiego Polskiej Partii Socjalistycznej do chłopów, robotników i robotnic rolnych. Cenne jest to, że nie poprzestaje ona na wezwaniu do buntu, który służyłby jedynie partykularnemu interesowi, bo ostatecznym celem powinna być sprawiedliwość dla wszystkich.

Okręg łódzki - wieś strajkuje

Czytając zeznanie robotnika rolnego z Lisowic w powiecie brzezińskim, aresztowanego za udział w strajku rolnym, zauważamy jak atmosfera rewolucji i metody walki przenosiły się z miasta – w tym przypadku Łodzi - na wieś.

"Na śmierć Andrzeja Struga"

Takim wierszem Władysław Broniewski pożegnał pisarza, działacza praw człowieka, socjalistę Andrzeja Struga, zmarłego w 1937 r. Andrzej Strug wielokrotnie w swoich dziełach (cykl „Ludzie podziemni”, „Jutro”, „Dzieje jednego pocisku”, „Portret”) mówił o dramacie rewolucjonistów, sam zresztą brał udział w Rewolucji 1905 roku jako przedstawiciel Wydziału Wiejskiego Polskiej Partii Socjalistycznej.

Chłop a inwentarz w folwarku

Dola mieszkańców wsi:

"Jeżeli zadamy takie pytanie, jak żyją parobcy wiejscy, to usłyszymy od nich samych i od wszystkich uczciwych ludzi jedną odpowiedź: żyją najgorzej, często mają się gorzej od inwentarza na folwarku, bo o ten inwentarz dba przecież właściciel, żeby mu się dobrze chował, żeby mu się klacze szczęśliwie źrebiły i krowy zdrowo cieliły, bo te krowy i te cielęta, i klacze i źrebaki przedstawiają przecież wartość w pieniądzach.

"Czy orzesz pługiem, czy kujesz młotem, czerwony sztandar do ręki bierz!"

Liderem Wydziału Chłopskiego Polskiej Partii Socjalistycznej (w toku rewolucji przemianowanego na Wydział Wiejski) był Andrzej Strug (pseudonim literacki Tadeusza Gałeckiego), żołnierz Legionów, ceniony pisarz międzywojnia, działacz praw człowieka, doceniany za swoją postawę nawet poza granicami kraju – gdy zmarł w 1937 r., jeden z wieńców pogrzebowych ufundowała Republika Hiszpańska, strona w toczącej się wówczas wojnie domowej (1936-1939).